Tarihte Devletler ve Hükümdarlar

TARİHTE  DEVLETLER ve HÜKÜMDARLAR KRONOLOJİSİ

 

İSLAM DEVLETİ

Hz.Muhammed (S.A.V.)  571-632
Hz.Ebubekir                   632-634
Hz.Ömer                       634-644
Hz.Osman                     644-656
Hz.Ali                            656-661

 

EMEVİLER  (661-750)

I. Muaviye bin Ebu Süfyan   661 – 680 
I. Yezid bin Muaviye            680 – 683 
II. Muaviye bin Yezid           683 – 684 
I. Mervan bin el-akem       684 – 685 
Abdülmelik bin Mervan        685 – 705 
I. Velid bin Abdülmelik        705 – 715 
Süleyman bin Abdülmelik    715 – 718 
Ömer bin Abdülaziz             717 – 720 
II. Yezid bin Abdülmelik       720 – 724 
Hişam bin Abdülmelik          724 – 743 
II. Velid bin II. Yezid            743 – 744 
III. Yezid bin Velid               744
İbrahim bin Velid                 744 
II. Mervan                           744 – 750

 

 

ABBASİLER (750-1258)

 

Seffah (Abbasi) (Ebu'l Abbas) 750 - 754

Mansur (Abbasi) 754 - 775

Mehdi (Abbasi) 775 - 785

Hadi (Abbasi) 785 - 786

Harun Reşid 786 - 809

Emin (Abbasi) 809 - 813

Memun (Abbasi) 813 - 833

Mutasım (Abbasi) 833 - 842

Vasık (Abbasi) 842 - 847

Mütevekkil (Abbasi) 847 - 861

Muntasır (Abbasi) 861 - 862

Müstain (Abbasi) 862 - 866

Mutez (Abbasi) 866 - 869

Muhtedi (Abbasi) 869 - 870

Mutemid (Abbasi) 870 - 892

Mutezid (Abbasi) 892 - 902

Muktefi (Abbasi) 902 - 908

Muktedir (Abbasi) 908 - 932

Kahir (Abbasi) 932 - 934

Razi (Abbasi) 934 - 940

Müttaki (Abbasi) 940 - 944

Müstekfi (Abbasi) 944 - 946

Muti (Abbasi) 946 - 974

Ettai (Abbasi) 974 - 991

Kadir (Abbasi) 991 - 1031

Kaim (Abbasi) 1031 - 1075

Muktedi (Abbasi) 1075 - 1094

Mustazhir (Abbasi) 1094 - 1118

Mustarşid (Abbasi) 1118 - 1135

Raşid (Abbasi) 1135 - 1136

Muktefi (Abbasi) 1136 - 1160

Müstencid (Abbasi) 1160 - 1170

Müstezi (Abbasi) 1170 - 1180

Naşir (Abbasi) 1180 - 1225

Zahir (Abbasi) 1225 - 1226

Mustansır (Abbasi) 1226 - 1242

Mustasım (Abbasi) 1242 - 1258

 

ENDÜLÜS EMEVİLERİ (756-1031)

Sıra - Adı   -Doğum Tarihi – Tahta Çıkışı- Vefatı                         

1 Abdurrâhman bin Muâviye bin Hişâm bin Abdülmelik 728 (H.110) 756 (H. 138) (H.170) 787
2 Hişâm bin Abdurrahmân 759 (H.142) 787 (H. 170) (H.180) 796

3 Hakem bin Hişâm 771 (H.154) 796 (H. 180) (H.239) 852

4 Abdurrahmân bin Hakem 792 (H.176) 821 (H. 206) (H.239) 852

5 Muhammed bin Abdurrahman 823 (H.208) 852 (H. 239) (H.273) 886

6 Münzir bin Muhammed (?) 886 (H. 273) (H.295) 908

7 Abdullah bin Muhammed 872 (H.258) 908 (H. 295) (H.300) 912

8 Abdurrahman Nasır bin Muhammed bin Abdullah 890 (H.277) 912 (H. 300) (H.350) 961

9 Hakem bin Abdurrahmân (?) 961 (H. 350) (H.366) 977

10 Hişam bin Hakem 962 (H.351) 977 (H. 366) (H.403) 1013

11 Muhammed Mehdi bin Hişam bin Abdül Cebbar bin Abdurrahmân Nasr (?) 1009 (H.399) (?)

12 Hişam bin Hakem (ikinci defâ tahta çıkışı) (?) 1009 (H. 399) (H.403) 1013

13 Süleyman bin Hakim bin Süleymân bin Abdurrahman Nâsır (?) 1013 (H. 403) (H.407) 1017

14 Ali bin Hamûd bin İmâmı Hasan (?) 1017 (H. 407) (H.408) 1018

15 Kâsım bin Hamûd (?) 1018 (H. 408) (H.412) 1021

16 Yahyâ bin Ali (?) 1021 (H. 412) (H.413) 1022

17 Abdurrahmân bin Hişam bin Abdülcebbar (?) 1022 (H. 413) (H.413) 1022

18 Muhammed bin Abdurrahmân Abdullah bin Abdurrahmân Nasır (?) 1022 (H. 413) (H.414) 1022

19 Hişâm bin Abdülmelik bin Abdurrahmân Nâsır (?) 1027 (H. 418) (H.422) 1031

 

 

 

 

BÜYÜK SELÇUKLULAR  ( 1000-1157 )

Selçuk Bey ( Selçuk B.Dokak)  1000-1038


Tuğrul Bey ………………………………1037-1063


Muhammed Alp Arslan …………..1063-1072


Melikşah ………………………………….1072-1092


I. Mahmud (Selçuklu) …………….1092-1093


Berkyaruk………………………………. 1093-1104


Müizzeddin Melikşah (II. Melikşah) 1105


Mehmed Tapar……………………….. 1105-1118


II. Mahmud (Selçuklu) …………..1118-1131


Ahmed Sencer ………………………..1131-1157

 

ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ  (1077-1318)

·         Kutalmışoğlu Süleyman Şah ……..(1077-1086)

·         Ebu'l-Kasım ………………………………..(1086-1092)

·         I. Kılıç Arslan ……………………………..(1092-1107)

·         Şahin şah …………………………………..(1107-1116)

·         I. Rükneddin Mesud ………………….(1116-1156)

·         II. Kılıç Arslan ……………………………(1156-1192)

·         I. Gıyasettin Keyhüsrev……………. (1192-1196)

·         Rükneddin Süleyman Şah ………….(1196-1204)

·         III. Kılıç Arslan………………………….. (1204-1205)

·         I. Gıyasettin Keyhüsrev (ikinci defa) (1205-1211)

·         I. İzzeddin Keykavus ………………….(1211-1220)

·         I. Alaeddin Keykubad……………….. (1220-1237)

·         II. Gıyaseddin Keyhüsrev…………. (1237-1246)

·         II. İzzeddin Keykavus ……………….(1246-1260)

·         Rükneddîn Kılıç Arslan……………… (1248-1265)

·         II. Alaeddin Keykubad ……………..(1249-1257)

·         III. Gıyaseddin Keyhüsrev……….. (1265-1282)

·         II. Gıyaseddin Mesud………………… (1282-1284)

·         III. Alaeddin Keykubad…………….. (1284)

·         II. Gıyaseddin Mesud (ikinci defa) (1284-1293)

·         III. Alaeddin Keykubad (ikinci defa) (1293-1294)

·         II. Gıyaseddin Mesud (üçüncü defa) (1294-1301)

·         III. Alaeddin Keykubad (üçüncü defa) (1301-1303)

·         II. Gıyaseddin Mesud (dördüncü defa) (1303-1307)

·         V. Kılıç Arslan ………………………………(1310-1318)

 

OSMANLI DEVLETİ (1299-1923)

1. Osman Gazi 1299-1326
2. Sultan Orhan Gazi 1326-1359
3. Sultan Murad Hüdavendigar 1359-1389
4. Sultan Yıldırım Bayezid 1389-1403
5. Sultan Çelebi Mehmed 1413-1421
6. Sultan Murad II 1421-1451
7. Fatih Sultan Mehmed 1451-1481
8. Sultan Bayezid II 1481-1512
9. Yavuz Sultan Selim 1512-1520
10. Kanuni Sultan Süleyman 1520-1566

11. Sultan Selim II 1566-1574
12. Sultan Murad III 1574-1595
13. Sultan Mehmed III 1595-1603
14. Sultan Ahmed I 1603-1617
15. Sultan Mustafa I 1617-1623
16. Sultan Osman II 1617-1622
17. Sultan Murad IV 1623-1640
18. Sultan İbrahim I 1640-1648

19. Sultan Mehmed IV 1648-1687
20. Sultan Süleyman II 1687-1691
21. Sultan Ahmed II 1691-1695
22. Sultan Mustafa II 1695-1703
23. Sultan Ahmed 1703-1730
24. Sultan Mahmud I 1730-1754
25. Sultan Osman III 1754-1757
26. Sultan Mustafa III 1757-1774
27. Sultan Abdülhamid 1774-1789
28. Sultan Selim III 1789-1807
29. Sultan Mustafa IV 1807-1808
30. Sultan Mahmud II 1808-1839
31. Sultan Abdülmecid 1839-1861
32. Sultan Abdülaziz 1861-1876
33. Sultan Murad V 1876-1876
34. Sultan Abdülhamid II 1876-1909
35. Sultan Mehmed Reşad 1909-1918
36. Sultan Mehmed Vahideddin 1918-1922

 

ASYA HUN DEVLETİ

) Teoman Yabgu (M.Ö. 220 - M.Ö. 209)
2) Mete Han (M.Ö. 209 - Ö. 174)
3) Ki - Ok Yabgu (M.Ö. 174 - 161)
4) Kün - Çin Yabgu (Cün-Çin) (161 - 126)
5) İ-Çin-Hsien (İçihise) Yabgu (M.Ö.126 -114)
6) Wu-Weri (Uvey) Yabgu (M.Ö. 114 - 105)
7) Wu-Şih-Lu-Erh (U-Su-Liu-Usilu) Yabgu (M.Ö. 105 - 102)
Çü-Li-Hu (Hiü-Li-Hu-Güylihu) Yabgu (M.Ö. 102 - 101)
9) Çü-Ti-Hu (Tsie-Ti-Heu-Tsüydiheu) Yabgu (M.Ö. 101 - 96)
10) Hu-Lu-Ku-(Hu-Lo-Ku = Hulugu) Yabgu (M.Ö. 96 - 85)
11) Khuandi Yabgu (M.Ö. 85 - 68)
12) Khuyluy Yabgu (M.Ö. 68 - 60)
13) Uven-Güydi Yabgu (M.Ö. 56 - 58)

GÖKTÜRK DEVLETİ

  1. Bumin Kağan (546-552).
  2. Kolo (Kara) Dönemi (552-555).
  3. Mukan Dönemi (555-572).
  4. Tapo Dönemi (572-581).
  5. Işbara Dönemi (581-582).
  6. Işbara Dönemi (582-587, Doğu Göktürk Devleti)*
  7. Yehu Dönemi (587-589).
  8. Tülan Dönemi (589-600).
  9. Kimin Dönemi (600-609).
  10. Şipi Dönemi (609-619).
  11. Çulo Dönemi (621-630).
  12. Kie Li Dönemi (621-630).
  13. Tardu Dönemi (583-603, Batı Göktürk Devleti)*
  14. Çulo Dönemi (603-611).
  15. Şikoei Dönemi (611-618).
  16. Tong Yabgu Dönemi (618-628).
  17. Se Yabgu Dönemi (628-630).
  18. Hsili Dönemi (630-633).
  19. Işbara Dönemi (634-639).
  20. Jubi Dönemi (645-650).
  21. Holu Dönemi (651-657). 

 

 

KARAHANLILAR

1) Bilge Kül Kadir Han (840-880) 
2) O
ğulcak Han ve Arslan Han (880-940) 
3) Satuk Bu
ğra Abdülkerim Han (940 - 955) 
4) Bayta
ş Musa Han (955 - ?) 
5) Nasr Bin Ali Han (? - 999) (Halife Müslüman devlet olarak Karahanlıları tanıdı.) 
6) I. Ahmed Han (999 - 1017) 
7) Mansur Han (1017 - 1024) 
8) II. Ahmed Han (1024 - 1031) 
9) Yusuf Han (1031 - 1032) 
10) Süleyman Han (1032 - 1060)

 

 

 

GAZNELİLER

Alp Tigin (961 – 962)
Ebu – İshak İbrahim (962 – 965)
Bilge Tigin (965 – 971)
Piri Tigin (971 – 976)
Sebük Tigin (976 – 996)
İsmail (996 – 997)
Gazneli Mahmud (997 – 1030)
Celalu’d – Devle ve Cemalu’l-Ebu -Ahmed Muhammed 1030 – 1041)
I.Sultan Mes’ud (1030 – 1040)
Sultan Mevlud (1040 – 1048)
 II.Sultan Mes’ud (1048 – 1049)
Sultan Ali (1049 – 1051)
Sultan Abdürreşid (1051 – 1052)
Sultan Tuğrul (Mütegallibe) (1052 – 1053)
Sultan Ferk-Zad (1053 – 1059)
Sultan İbrahim (1059 – 1099)
III. Sultan Mes’ud (1099 – 1115)
Sultan Şir-Zad (1115 – 1116)
Sultan Arslan – Şah (1116 – 1117)
Sultan Behram-Şah (1117 – 1152)
Sultan Husrev-Şah (1152 – 1160)
Sultan Husrev-Melik (Melik Şah) (1160 – 1187)

 

Elhamdulillah

ELHAMDÜLİLLAH

 

Haktan gelen şerbeti içtik elhamdülillah 

Şol kudret denizini geçtik elhamdülillah 

Şol karşıki dağları meşeleri bağları 

Sağlık sefalık ile geçtik elhamdülillah 

 

Kuruyuduk yaş olduk ayak olduk baş olduk

Kanatlandık kuş olduk uçtuk elhamdülillah

Vardığımız illere şol sefa gönüllere 

Baba  Tapduk ma'nisin saçtık elhamdülillah 

 

Beri gel barışalım yâd isen bilişelim 

Atımız eğerlendi eştik elhamdülillah 

İndik Rum'u kışladık çok hayr ü şer işledik 

Uç bahar geldi geri göçtük elhamdülillah 

 

Dirildik pınar olduk ırıldık ırmak olduk 

Aktık denize daldık taştık elhamdülillah 

Taptuğun tapusunda kul olduk kapusunda 

Yunus miskin çiğ idik piştik elhamdülillah

YUNUS EMRE

 

Fetih Marşı

FETİH MARŞI

Yelkenler biçilecek, yelkenler dikilecek; 
Dağlardan çektirilen, kalyonlar çekilecek; 
Kerpetenlerle sûrun dişleri sökülecek!

Yürü; hâlâ ne diye oyunda, oynaştasın? 
Fâtih'in İstanbul'u fethettiği yaştasın!

Sen de geçebilirsin yardan, anadan, serden
Senin de destanını okuyalım ezberden
Haberin yok gibidir taşıdığın değerden

Elde sensin, dilde sen; gönüldesin, baştasın
Fâtih'in İstanbul'u fethettiği yaştasın!

Yüzüne çarpmak gerek zamânenin fendini! 
Göster: kabaran sular nasıl yıkar bendini! 
Küçük görme, hor görme, delikanlım kendini!

Şu kırık âbideyi yükseltecek taştasın; 
Fâtih'in İstanbul'u fethettiği yaştasın

Bu kitaplar Fâtih'tir, Selim'dir, Süleyman'dır; 
Şu mihrab Sinânüddin, şu minâre Sinân'dır; 
Haydi, artık uyuyan destanını uyandır!

Bilmem, neden gündelik işlerle telâştasın
Kızım, sen de Fâtihler doğuracak yaştasın!

Delikanlım! işaret aldığın gün atandan! 
Yürüyeceksin! Millet yürüyecek arkandan! 
Sana selâm getirdim Ulubatlı Hasan'dan!

Sen ki burçlara bayrak olacak kumaştasın; 
Fâtih'in İstanbul'u fethettiği yaştasın!

Bırak, bozuk saatler yalan yanlış işlesin! 
Çelebiler çekilip haremlerde kışlasın! 
Yürü aslanım, fetih hazırlığı başlasın

Yürü, hâlâ ne diye kendinle savaştasın? 
Fâtih'in İstanbul'u fethettiği yaştasın!

Arif Nihat ASYA

Anadolu İslam Akınlarında Türk Kumandanları

Anadolu İslam Akınlarında Türk Kumandanları[1]

Zafer ŞEN[2]

Hz. Peygamber (S.A.V.) ve dört halife döneminin anlatıldığı tarihi kaynaklara bakıldığı zaman, açık bir şekilde “Türkler bu dönemde İslam devleti hizmetine girmişlerdir” diye bir ifadeye rastlayamadığımız için, kaynakların belirttiği doğrultuda, Türkler, Emevi ve Abbasiler zamanında, İslam devleti hizmetine girmiştir diyebiliriz. En eskiye kadar götürmeye çalışırsak, Emeviler Devleti’nde, Muaviye’nin son dönemlerinde, Türklerin İslam devleti hizmetine girdiklerine dair bilgiler, az da olsa tarihi belgelere yansımıştır ve ancak bu ifade çerçevesinde yol alabilmekteyiz. Türklerin, İslam âlemine girmeleri askeri maksatlı olmuş, Abbasi halifeliğinde Me’mun’un son yıllarına dek, Türkler, büyük bir varlık gösterememişken, bu dönemden sonra askeri anlamda en güçlü unsur olacaklardır.

Türklerle karşılaşmasalar da Arapların, Türkler hakkında bilgi sahibi oldukları anlaşılmaktadır. Arapların Türkler hakkında bilgi sahibi olduğunu hadisler yoluyla da çıkarabilmekteyiz. Öyle ki; bunlardan en bilinenlerden birisi: “Türkler size dokunmadıkça sakın siz de Türklere dokunmayınız” hadisidir. Araplar, Türklerle olan ilişkilerinde sürekli bu hadisi göz önüne almışlardır. Bu hadis diğer hadislere göre çok daha etkili olmuş ve ilk dönemlerden Abbasilerin en güçlü olduğu dönemlere dek, Arap devlet adamlarının üzerinde büyük tesir bırakmıştır. Diğer taraftan, Prof. Dr. Zeki Velidi Togan, Türklerle ile ilgili hadislerden bahsederken: “Türklere karşı bîtaraf, belki dostane bir siyaset takip olunması, onların kıyafet ve simaları hakkında Peygambere nisbet edilen hadisler vardır. Bunlardan bir kısmı, mesela Muaviye tarafından rivayet olunan şekli çok doğru olabilir.” diye bir ifade kullanmaktadır. Prof. Dr. Osman Turan’da aynı fikri benimser ve ayrıca Türklerle ilgili hadislerin sahih veya mevzu olsun hepsini önemser. Meselenin Araplarda oluşturduğu psikolojiyi açığa çıkarır. Prof. Dr. İ.H. Danişmend ise Türklerle ilgili hadislerden bahsederken büyük bir gurur ve heyecan duymaktadır. Bütün bu sahih veya mevzu hadislere bakıldığı zaman, diyebiliriz ki; Araplar, Hz. Peygamber döneminden beri, Türkler hakkında bilgi sahibi olabilirler.Hadisler Arapların Türklerle münasebetlerinde büyük bir öneme sahiptir ve Araplar, Türklerle olan ilişkilerinde, bu hadisi hafızalarından silememişlerdir.

Hz. Peygamber döneminde olmasa da, Hulefâ-i Raşidîn döneminde, Türklerle Araplar arasında, Kafkaslarda çetin mücadeleler yaşanmıştı ve Hz. Ömer döneminde Azerbaycan ve Ermenistan’ın fethini müteakip, Hazar Devleti ile komşu olunmuştu. Türklerle Müslüman Arapların karşılaşmaları hususuna yine akademik camiadan Kemal Göde: “Hz. Ömer’in komutanlarından Numan b. Mukarrin, Sasani hükümdarı III. Yezducerd’i 642 yılında Nihavend’de yenince İslam orduları Horasan’a girerek Herat, Nişabur ve Serahs’ı alıp Merv üzerine yürümüştü. Yenik Sasani hükümdarı da Ceyhun ötesine kaçmış ve Araplara karşı tutunamayarak Batı Göktürk Hakanı Tulu Kağan’dan ve Fergana, Soğd halkından yardım istemiştir. Bu müttefik kuvvetler, Belh’i Müslümanlardan geri aldılar. Ancak, Arap kumandanı, bir harp hilesiyle bu kuvvetleri geri çekilmeye mecbur etti. Böylece, Arap orduları İslamiyet’in doğuşundan sonra ilk defa olarak Türkler ile karşı karşıya gelmiştir.” ifadelerini kullanarak bu karşılaşmayı aktarmaktadır.

 El-Cahiz’den edindiğimiz bilgilere göre, İslam fetihlerinde, fethedilen bölgelerden milis ve muhafız kuvvetleri seçilirken Türklerden seçilenlerde olmaktaydı. Taberî de, bir ifadesinde bu konuda; “Ubeydullah b. Ziyad, 674 senesinde Buhara’yı fethettikten sonra, Basra valiliği sırasında yanında yerli halktan 2000 okçu götürmüştür” demektedir. Burada adı geçen Buhara yerli halkının, Türkler olduğu kanaatindeyiz. Çünkü Buhara, Türklerin memleketleri arasındaydı ve Türklerin meskûn bulunduğu yerlerdendi. Daha sonra Buhara’dan getirilen Türk kitleler, “Buharalılar Caddesi” diye bir bölgede yerleştirildiler.

Abbasilerde, Halife Mansur’un hilafeti zamanında (754–775) Türkler, İslam dünyasına nüfuz etmeye başlamışlar ve Türkler ilk kez bu dönemde devlet hizmetine girmişlerdir. Halife Mehdi’nin hilafetinde (775–785), Türkler harici isyanları bastırmakla vazifelendirildiler. Harun er-Reşid ise (776–833), saray muhafızlığında Türklere itimat etti. Bilhassa, Halife Me’mun (813–833), Türkleri ordu saflarına aldı ve kardeşi Mu’tasım’ı bu hususta uyardı. Mu’tasım dönemiyle beraber, Türklerin nüfuzunu artırmasıyla, Araplar ve Farslar geri planda kalmaya başladılar.

İslam Tarihçilerinden El-Mesudî ve Es-Suyutî’ye göre, halife el-Mansur’un Araplara karşı, gayrı Arap unsurlara (mevâlî) önemli görevler vermesi, mevâlîlerin süratle çoğalarak, Araplara karşı askerî ve idarî işlerde öncelikli hale gelmelerinde etkili olmuştur. Es-Sealibî, el-Mansur döneminde Türklerin Abbasilere hizmet etmesi hususunu:“Türkleri ilk defa (yakın çevresinde) görevlendiren Abbasi halifelerinden el Mansur olmuştur. O, Hammed et-Türkî’yi istihdam etti. Artık bundan sonra bu (diğer halifeler için) bir adet haline geldi. Bütün halifeler diğer ileri gelenler bu iki halifeye uyarak Türkleri yakın çevrelerinde görevlendirmeye devam etmişlerdir.” cümleleriyle ortaya koyar.

Türklerin askeri başarıları Abbasiler de, hemen göze çarpan bir özellik olmuştu. El Cahiz’e ait “Hilafet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri” adlı eserde; “Şunu söyleyeyim ki, bende onların çok enteresan ve insanı hayrette bırakacak hallerini gördüm. Ma’mun’un gazvelerinden birinde, onun karargâhı yakınında, sağ tarafta Türk’lerden yüz kişi, sol tarafta başka askerlerden yüz kişi olmak üzere yolun iki tarafına dizilmiş süvariler gördüm. Bunlar öğle vakti olduğu ve sıcak şiddetlendiği halde halen saf bağlamışlar Ma’mun’un gelmesini bekliyorlardı. Biraz sonra Ma’mun geldi. Bu sırada üçü veya dördü hariç bütün Türkler atlarının üzerindeydi. Başka sınıflardan müteşekkil askerler ise üçü veya dördü hariç yere serilmişlerdi.” diye belirtmiştir. El-Cahiz’in bu cümlelerinden, Türklerde eskiden beri var olan askeri disiplinin ne derecede olduğu ve bu yüzden İslam devleti için neden en önemli birlikler olacakları anlaşılmaktadır. Yine el-Cahiz’in adı geçen eserinde anlatıldığı üzere, Humayd b. Abd el-Hamid’in; “Türk, diğer askerlerle yola çıkarsa başkaları 10 mil katetmeden Türk 20 mil kateder, sağındaki ve solundaki askerler geride kalır. Avlanmak için dağların tepelerine tırmanır, vadilerin derinliklerine iner. Bu arada, sürünen, yürüyen, uçan ve konan her şeye ok atar. İnsanlar bir vadiye varıp geçmek için vadinin geçidine veya köprüsüne hücum ettikleri sırada, Türk hayvanını mahmuzlayıp ileri sürer, sonra diğer taraftan bir yıldız gibi doğar.” cümlelerinden, engebeli Anadolu coğrafyasında, Türklerin askeri meziyetlerinden yararlanılmasının gerekliliği bir kez daha ortaya çıkmaktadır.

Türkleri hilafet ordusuna alma gayretleri sonucunda, Me’mun döneminin sonlarına doğru Türklerin ordu içindeki sayıları arttı. Türkler, ilk kez seferlerde kumandan oldular ve halife yanında seferlere iştirak ettiler ve isyanların bastırılmasında görevlendirildiler. Türklerden, Afşin, Eşnas (Aşnas) ve Boğa el-Kebir gibi isimler, halife Me’mun döneminde adlarını duyuran kumandanlardandı. Halife Mu’tasım döneminde Türkler, halifenin esas ordusunu teşkil ediyordu ve Anadolu seferlerinde başta bulunan kumandanlar genellikle Türk beylerinden ve reislerinden idi. Halifenin meşhur Türk komutanları Afşin, İnak, Vasıf, Mengücür, Fergana’lı Ömer ve Semerkand’lı Haris gibi isimler olmuştur. Halife Mütevekkil’in halifeliği döneminde Türkler, bütün Abbasi ordusunun bel kemiği iken, Arap unsurlar etkisiz hale gelmiştir.

Bu komutanlardan Afşin, Babek isyanının bastırılmasında hizmet etmiş ve geleneksel düşman Bizans’a karşı yapılan seferlerde başarılı görevler üstlenmişti. Aşnas, Ammuriye seferinde yararlılık göstermiş ve bu seferde kendisine suikast girişiminde bulunmaya kalkanları cezalandırabilecek kadar güçlenmişti. Ayrıca halife Vasık döneminde Vasık, Aşnas’a sultanlık unvanı dahi vermişti. İnak et-Türkî ise, Mu’tasım ve Vasık döneminin en güvenilir adamlarındandı.

Halife Me’mun’un ölümü sonrasında Mu’tasım döneminin başlaması, Türklerin etkinliğinin artması için bir dönüm noktası gibidir. Çünkü Mu’tasım, halifeliğe Türklerin desteği ile geldiğinden, Araplardan sonra şimdi de İranlıların devlet içindeki etkinliği sönecektir. Bir Türk cariyeden doğan halife Mu’tasım, ülkede oluşan huzursuzlukları önlemek ve dış saldırıları engellemek için Türklerden bir birlik kurdu. Yine bu dönemde, ilerleyen aşamalarda üzerinde daha ayrıntılı bir şekilde duracağımız, “Samarra” isimli askeri bir şehir kurulacaktır. Askeri bir şekilde dizayn edilen şehirde askerler daha düzenli bir şekilde yerleştirilecek, bu yerleştirmede askerlerin boyları ve akrabaları göz önünde bulundurulacak ve hatta Abbasiler, Türkleri, bu dönemde devlet erkânı arasında saymaya başlayacaklardır.

Abbasiler dönemi Türk askerleri sayısı hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmektedir. Es Suyutî, El-Mesudî, El-Kındî, İbni Tağriberdi açısından bakarsak: “Mu’tasım devrinde (832–841), Divanü’l-Ceyş’e kaydedilen Türklerin sayısı hakkında kaynaklarda çeşitli rivayetler bulunmaktadır. Es-Suyutî, bu hususlarda ki rivayetinde Türkleri, Divanü’lCeyş’e kaydeden ilk halifenin El-Mu’tasım olduğunu, kendisinin bariz bir şekilde Acem hükümdarlarına yani Türk hakanlarına benzediğini hatta yürürken bile onlar gibi haşmetle yürüdüğünü ve Türk askerlerinin sayısının on bin küsür olduğunu bildirmektedir. El-Mesudî ise bu hususta daha çekingendir. Ona göre Türk askerlerinin sayısı 4000 dir. Onun, El-Mu’tasım’ın ordusundaki Türklerin sayısı hakkında verdiği bu rakamın gerçeği yansıtmadığı da ortadadır. Zira El-Kındî’nin yukarıda da zikrettiğimiz ve İbni Tağriberdi’ninde kaydettiği bir rivayetinde El-Mu’tasım’ın daha halife olmadan önce, Mısır’a geldiğinde çevresinde 4000 Türk’ten oluşan bir muhafız alayı vardı.” Prof. Dr. Hakkı Dursun Yıldız’ın “İslamiyet ve Türkler” adlı eserinden incelediğimizde, Mu’tasım döneminde Türklerin, Abbasi ordusundaki sayısı hakkında net rakam olarak El-Kindî, 4000 sayısından bahsederken, İbn Tağriberdi bu sayıyı 8000 veya 18.000 olarak gösterir. İsfahanî, bu rakamı 18.000 verirken Yakut ise 70.000 diye bir sayıyı vermektedir, ancak Mu’tasım döneminde Türklerin ordudaki sayısı hakkında 25 bin civarında bir sayı vermek doğru olacaktır ve bu sayı, o dönem için büyük bir orandır. Türkler sadece askeri anlamda değil, siyasi ve idari işlerde de denilebilir ki; Abbasi askeri oluşumunun ana öğesi haline gelmişti.

İki yüzyıl boyunca Bizans’a karşı gaza yapan Türk başbuğları arasında, adı geçen kumandanlar haricinde daha genel bir ifadeyle; Fazl İbn Kârin, Ferac et-Türkî, Amaçur, Bilgecur (Bilkaçur), Ferganlı Halif, Yazmaz, Tolunuoğlu Ahmed, Ebu Sait et-Türkî, Burduoğlu Rüstem, Mûnis, Kayıoğlu Ahmed, gibi isimler vardı. Bu Türk başbuğları hemen hemen her sene Orta Anadolu bölgesine gaza hareketleri yaparlardı. Bizans üzerine sefere çıkarak hem birkaç şehri zapt ve yağma eder hem de esir ve ganimet elde ederlerdi. Anadolu’da bir veya birkaç kez istila ve tahribe uğrayan yerlere Klodya, Sivas, Komana, Niksar, Şebinkarahisar, Harşene, Zamantı, Amasya, Kayseri, Tuvana, (Ereğli= Herakliya), Konya, İzorya (Anamur civarında Akdeniz kıyısında bir şehir idi), ve Psidya Antakyaları, Larende, Ermenek, Yalvaç, Eskişehir, Bergama, Sart, Ankara, Amuriye, Gıngara (Çankırı), Luluva (Ulukışla) şehirleri ile birçok kasaba ve belde örnek verilebilir.

Mu’tasım’ın oğlu Vasık zamanında Türk komutanların etkinliği daha da artmaya başlamıştır. Hatta halife onlardan Eşnas’a saltanat sembolü diyebileceğimiz taşlarla bezenmiş bir taç giydirmek zorunda kaldı. İktidarın yeni ismi Türkler olurken, halife Emir ül-Mümînin unvanıyla varlığını sürdürdü. Böylece halife sadece manevi bir iktidara sahip olmakla yetindi. Zamanla halifeler Türklerin bu durumundan rahatsız olarak, Türkleri saf dışı bırakmak için girişimlerde bulunacaklardır. Bazı Türk kumandanlar öldürülmeye, bazıları ise hapse atılmaya çalışılmıştır. Bu girişimlerin kimisi başarıya ulaşırken kimisi sonuçsuz kalacaktır

 

 

BİBLİYOGRAFYA

Hakkı Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, Çağrı Yayınları, İstanbul 1980

Sevim, Ali, Ünlü Selçuklu Komutanları Afşin, Atsız, Artuk ve Aksungur, TTK yay. Ankara 1990

Ahmet Ağırakça, Abbasi Devletinde Türk Kumandanlar ,Akdem Yay.,İstanbul

Zekeriya Kitapçı, Hz. Peygamberin Hadislerinde Türk Varlığı: Selçuklular, Moğollar, Osmanlılar, İkinci Baskı, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul, 1988

Zekeriya Kitapçı, Türkistan’da Müslüman Olan İlk Türk Hükümdarları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 1988

Adem Apak, “Emeviler Dönemi Türk-Arap İlişkileri ve Türklerin İslamlaşma Sürecinin Başlangıcı”, Türkler Ansiklopedisi, Cilt 4, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002

Kemal Göde, Türk-İslam Kültür ve Medeniyeti Tarihi, Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri 1992

Ebu Osman Amr b. Bahr el-Cahiz, “Hilafet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri”, (Çeviren, Ramazan Şeşen), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara ,1967

Mahmut Karapınar, “Abbasiler Döneminde Türklerin Siyasi Faaliyetleri”, Türkler Ansiklopedisi, Cilt 4, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları 2002

Kitapçı, Zekeriya, Orta Doğu’da Türk Askeri Varlığının İlk Zuhuru, Türk Dünyası Araştırma Vakfı Yayınları, İstanbul 1987

Sümer, Faruk. “Anadolu’ya Yalnız Göçebe Türkler mi Geldi?”, Belleten Dergisi, Cilt XXIV, Sayı 93, Ocak 1960

Nahide Bozkurt, Abbasiler, İsam yay., İstanbul ,2017

Emeviler  ,İsmail Yiğit ,TDV İslam Ansiklopedisi ,1995

Abbasiler ,Hakkı Dursun Yıldız , TDV İslam Ansiklopedisi ,1988

Afşin ,Hakkı Dursun Yıldız , TDV İslam Ansiklopedisi, 1988

 

 

 



[1] 02.03.2017 ,İstanbul

[2] Tarihçi, Yazar  www.zafersen.com editörü

Anadolu Şiiri

ANADOLU

Ben Anadoluyum... 
Yıllar yılı susuz kaldım, yıllar yılı aç... 

Şükrederek, kalktığım sofralarımda 
Ya soğan ekmek olur, yahut bulamaç. 

Hastalarım ölüm yataklarında 
Ne doktor yüzü gördüm, ne ilaç. 

Zaman zaman nankör çıktı büyütüp okuttuğum, 
Gölge vermedi çok kere diktiğim ağaç... 

Devlet denince hep vergi geldi aklıma 
Jandarma deyince kırbaç... 

En gümrah ırmaklarım boşuna akıp gitti 
Üç beş adım ötesinde toprağım vardı kıraç. 

Gittim, yiğitçe döğüştüm gazâ meydanlarında 
Ne tak-ı zaferler istedim, ne taç... 

Savaşta çiğnetmedim hilâli düşmanlara 
Barışta düştü üstüme gölge gölge haç... 

Yolsuz, okulsuz köylerim, kasabalarım hâlâ 
Alın terine muhtaç... 

Ben Anadoluyum, acılı, mahzun; 
Bende bitmez tükenmez dert kulaç kulaç...

 


Yavuz Bülent BAKİLER